ARTIKEL ELS DESMET

Els Desmet

Verhalenhuis Katendrecht

Els Desmet is werkzaam als stadsgeograaf, zelfstandig onderzoeker en adviseur, vooral in Rotterdam. Desmet organiseert uitwisselingen tussen bewoners en professionals en maakt verschillende perspectieven van de hedendaagse stad zichtbaar en inzichtelijk. De vorm wisselt steeds. Soms is het een onderzoek, dan een film, debat, stadsexcursie, boek of essay.  Desmet is ook mede initiatiefnemer van Belvédère Verhalenhuis Rotterdam, het eerste Huis voor Immaterieel Erfgoed van Nederland.

OVERPEINZINGEN OVER DE GELUKKIGE STAD

Els Desmet. Verhalenhuis Katendrecht.

Stadsgeografe in Rotterdam

Over de vraag om een bijdrage te leveren aan het InnovationLAB over de gelukkige stad, hoefde ik niet lang na te denken. Het onderwerp fascineert mij al een tijdje. Met plezier ontving ik de groep studenten in Belvédère, Verhalenhuis Rotterdam. Het Verhalenhuis is een nieuwe publieke ontmoetingsplek op Rotterdam Zuid, een particulier initiatief van enthousiaste Rotterdammers waar ik als vrijwilliger nauw betrokken bij ben. Met foto’s nam ik de studenten mee, langs mijn perspectieven over een gelukkige stad en mijn ervaringen in Rotterdam: als stadsbewoner, adviseur, stadsgeograaf en ontwikkelaar van het Verhalenhuis. 

Hoe hier bondig een verslag van maken? Soms weet ik direct hoe dat aan te pakken. Andere keren buitelen gedachten over elkaar heen. Schuurt en wringt het zelfs. Dat laatste was bij dit thema het gevalVlak voordat ik begon te wanhopen, herinnerde ik een essay van een vriend van mij. Geïnspireerd door Jean-Jacques Rousseau’s ‘Overpeinzingen van een eenzame wandelaar’ gebruikte hij een verzameling persoonlijke gedachten, om grip te krijgen op een thema dat hem nauw aan het hart gaat, namelijk het delen. In dit verslag gebruik ik een soortgelijke methodeAan de hand van negen losse fragmenten probeer ik vanuit mijnperspectief meer grip te krijgen op de gelukkige stad. 

I. Talent, betekenis, verbinding  

Stichting Belvédère, Verhalenhuis Rotterdam heeft als doel het geluk van stadsbewoners te bevorderen. Waarom? Wetenschappelijk onderzoek naar het positief welbevinden van mensen toont aan dat mensen gelukkiger worden als zij hun talent in kunnen zetten voor een groter geheel dan zijzelf én als ze in verbinding staan met anderen. Het zijn deze elementen die nauw aansluiten bij de manieren van werken in het Verhalenhuis. Al honderden mensen heb ik het Verhalenhuis zien verlaten met veel positieve energie. Via mails, brieven en gesprekken laten velen weten dat hun ervaringen in het Verhalenhuis waardevol zijn. Om die reden denk ik dat een stad die het geluk van haar inwoners wil vergroten op allerlei manieren talentontwikkeling zou moeten faciliteren, alsook mensen ruimte en ondersteuning zou moeten geven om samen met anderen van betekenis te kunnen zijn.

II. Uitnodiging om de ander en ‘het andere’ te leren kennen

Als mij gevraagd wordt om de kern van het Verhalenhuis te benoemen, zeg ik altijd: “Het Verhalenhuis is een uitnodiging om ‘de ander’ en ‘het andere’ beter te leren kennen.” 

In Rotterdam wonen vele verschillende mensen: Jong en oud. Geboren in de stad, of ver daar buiten. Hoe geven zij hun leven vorm? Wat maakt Rotterdam aantrekkelijk voor hen? En hoe dragen zij bij aan de stad? We weten er vaak weinig van. Net als van de stad zelf; vele straten, wijken, gebouwen en parken zijn onbekend. Regelmatig hebben we er wel negatieve oordelen over, niet in de laatste plaats gevoed door berichten in de media over criminaliteit en achterstandswijken

Door de persoonlijke verhalen van mensen en gemeenschappen in de hedendaagse stad een publiek podium te bieden, werkt het Verhalenhuis aan onverwachtse verbindingen in de stad en een meer vertrouwde stad. Het Verhalenhuis biedt verschillende stadsbewoners de gelegenheid om persoonlijke verhalen te vertellen en te beluisteren. Door middel van stadsontdekkingstochten kun je met het Verhalenhuis ook een veelheid aan stadswijken en straten ontdekken. De mentale stad – de stad zoals die bij bewoners in het hoofd zit – wordt dankzij deze nieuwe verhalen en ervaringen vergroot. En dit zal vervolgens weer effectenhebben op het daadwerkelijke handelen daarna.  

Misschien is het voor geluk in de stad wel een voorwaarde dat stadsbewoner zich hun eigen stad, hun eigen woonomgeving kunnen toe-eigenen, de mentale stad wordt vergroot en er meer vertrouwdheid en vertrouwen ontstaat.  

III. Prettig samenleven  

De denker des Vaderland Marli Huijer geeft in een interview aan dat zij zich niet wil focussen op hoe onveilig en chaotisch alles is. Huijer wil dit omkeren en de nadruk leggen op ordenende mechanismen die ervoor zorgen dat wij ons thuis voelen in de wereld en op een prettige met elkaar samenleven. Huijer: “Als je ’s nachts alleen naar huis fietst en je daar ongemakkelijk bij voelt, verdwijnt dat gevoel meestal zodra je je eigen straat in fietst. Dat komt doordat je precies weet welke buren tot later wakker zijn of waar je het best naar toe kunt rennen als je wordt aangevallen. In een bekende omgeving of bij mensen die we kennen, voelen we ons doorgaans veiliger. Wanneer je ergens binnenkomt waar je niemand kent, kan het dan ook wonderen doen om een praatje met iemand te maken – je voelt je direct prettiger in de groep.” Volgens Huijer zijn het vele kleine mechanismen te samen die er voor zorgen dat er een gemeenschappelijkheid is die ons ook weerbaar maakt. Dit lijken mij relevante  onderwerpen in relatie tot de gelukkige stad. 

IV. In gesprek met vreemden  

Meerdere experimenten en onderzoeken laten zien dat we gelukkig worden van uitwisselingen met vreemden: incidentele interacties en lichte verbanden maken ons gelukkiger dan de dagelijkse omgang met onze naasten. De publieke stedelijke ruimte biedtbij uitstek de mogelijkheid om met onbekenden in gesprek te gaan. Dat vind ik een mooi gegeven. De parken, het openbaar vervoer, winkels, cafés en flaneerkades: het zijn allemaal plekken en routes in de stad die de interactie met vreemden en anderen tot stand kunnen brengen. Tegelijkertijd vinden vele mensen het niet makkelijk om zomaar iemand aan te spreken. De ervaring leert dat door middel van culturele en sociale interventies we stadsbewoners kunnen prikkelen om contact te maken. Maar ook het ontwerp vanbijvoorbeeld een zitmeubel kan ondersteunend zijn bij het maken van contact. Biedt deze insteek aanknopingspunten om het geluk in de stad te bevorderen? Ik denk het wel.

V. Wisselwerking tussen inrichting, ontwerp, mens en geluk

Als stadsgeograaf kijk ik graag naar de interactie tussen de mens en zijn of haar fysieke omgeving. De fysieke omgeving beïnvloedt mensen, en omgekeerd. Ik ben er dan ook wel van overtuigd dat de inrichting van de stad ons gelukkiger kan maken. Deze week interviewde ik mijn broer Pieter Desmet tijdens een bijeenkomst. Hij is hoogleraar Industrieel Ontwerpen aan de TU Delft en gespecialiseerd in het ontwerpen van producten in relatie tot het geluk van mensen. Esthetiek, de schoonheid van voorwerpen kan kortstondig geluk bij mensen oproepen. Vertaalt naar de stad Rotterdam en mijn persoonlijke beleving van mijn woonstad, herken ik dit direct. Het nieuwe Centraal Station, Het Dakpark in Delfshaven, een mooi betegelde stadsstraat met rood gebakken bakstenen en een geveltuintje met prachtig bloeiendestokrozen. Ik beleef daar geluksmomenten aan en ik weet zeker dat andere stadsbewoners ook zo’n lijstje kunnen makenNaast de aandacht voor schoonheid, benadrukt Pieter Desmet dat producten mensen kunnen helpen bij het ondernemen van activiteiten die het langdurige welbevinden kunnen versterken. Dit geldt ook voor de inrichting van de stad. In het boek Happy City van Charles Montgomery worden vele onderzoeksresultaten aangehaald die verbanden aangeven tussen stadsleven, de inrichting van de stad en geluk. Een voorbeeld: een stad die is ingericht ten gunste van fietsers en wandelaars maakt het stadsbewoners makkelijker om zich al wandelend of fietsend voor te bewegen en dit zijn weer activiteiten dieveel mensen gelukkig maken omdat zij overeenkomen met waarden die zij belangrijk vinden,zoals een gezonde levensstijl en bijdrageaan het verminderen van de vervuiling.

VI. Betekenisvolle plekken

Zelf ben ik altijd nieuwsgierig naar de betekenis die mensen toekennen aan bepaalde plekken en plaatsen in de stad. Zijn er parken, gebouwen, winkels en straten waar mensen gelukkig van worden? En zo ja, om welke plekken gaat het dan en welke uitleg hoort erbij? Ik stelde onlangs de vraag per mail aan enkele vrienden en kreeg een rijkdom aan verhalen terug. Al deze verhalen samen vormen een extra laag in de stad die volgens mij veel te maken heeft met de geluksbeleving in de stad. 

“Het tracé van tram 3 heeft voor mij een speciale betekenis. Toen ik in 1977 in de Staatsliedenbuurt in Amsterdam kwam wonen wist ik er de weg nog niet. Door steeds het tracé van tram 3 langs te fietsen – deze tram buigt helemaal mee om de binnenstad in een halve cirkel – en op het juiste moment links of rechts af te slaan wist ik de weg te vinden. Later ontdekte ik natuurlijk allerlei kortere en slimmere routes. […] Tram 3 roept nog steeds geluk bij mij op.”

“Het uitzicht uit het raam van mijn opa en oma in de Rembrandstraat was op een pakhuis van Fyfees waar ze met grote trossen bananen liepen die vermoedelijk verkocht werden op de Noordermarkt. Dat uitzicht was voor mij lang het symbool van de grote stad en riep een absoluut geluksgevoel op. […] En ook de geur van de schoenmakerij van mijn andere grootouders aan de Bergweg waar ze woonden met elf kinderen roept nog steeds gevoelens van geluk op wanneer ik een willekeurige schoenmaker binnenstap.”

De stad symboliseert en representeert met al deze verhalen van betekenisvolle plekken het geluk van mensen. Niet direct zichtbaar en voelbaar voor anderen, maar wel degelijk zeer relevant.

VII. De trek naar de stad

De komende decennia blijft de stedelijke bevolking groeien. Wereldwijd woonden in 2008 voor het eerst in de geschiedenis meer mensen in de stad dan op het platteland. De sterke migratiegolf naar steden, alleen in Azië al 45 miljoen mensen per jaar, zet zich de komende jaren door. Mensen trekken naar de stad. Op zoek naar een beter leven, naar werk, geluk en een succesvol bestaan. Mensen gaan naar de stad om te overleven, voor uit te komen en hun kinderen toekomstperspectief te bieden.  

VIII. Mapping your own town

Socioloog Frans Soetenbroek signaleerde in een blog naar aanleiding van een driedaags congres over de gelukkige stad van University Campus Fryslân een enorm verschil tussen een ontwerpersbenadering van een gelukkige stad en een benadering waarin mensen zelf greep krijgen op hun omgeving. Soetenbroek denkt dat het meer om dat laatste zou moeten gaan: geluk in de stad verbinden aan zelfbeschikking van mensen. 

Het idee dat mensen hun eigen geluk en hun leven in de stad zelf in kaart brengen bleek een onverwachtse rode draad tijdens het driedaagse congres, aldus Soetenbroek. Zo kwamen het in kaart brengen van je eigen tijdruimte patronen, het luisteren naar het landschap, socialnetworksmapping, de verbondenheid met plekken en het maken van emotionele plattegronden van je eigen stad in meerdere lezingen en workshops aan de orde. Bij het in kaart brengen van je eigen leven komen vervolgens thema’s samen als het vergroten van het vermogen van mensen om het leven aan te kunnen (life-abilty’), de individuele keuzevrijheid en het sociale emotionele netwerk. En dit zijn volgens ‘geluksprofessor’ Ruut Veenhoven dan juist weer voorbeelden van aanknopingspunten om de geluksbeleving van mensen te vergroten.

IX.Spreek je uit

Het leven is niet leuk als je je mond houdt’: dit is de titel van een boek waarin een verzameling interviews met Marli Huijer is gebundeld. Om de publieke ruimte vorm te kunnen geven, is het van belang dat iedereen meepraat. Huijer zegt daarover: “Van mijn studenten verlang ik ook dat ze leren praten. Anders staan ze buitenspel en kunnen ze er niet aan meewerken om de publieke ruimte vorm te geven.” Bij het denken over de gelukkige stad vind ik dit een belangrijke notie. Juist steden zijn super-divers. Er wonen enorm veel verschillende mensen met verschillende aspiraties, belangen en ervaringen.  

Ik denk dat een stad die nadrukkelijk luistert naar mensen die minder gehoord en gezien worden, kans maakt om de geluksbeleving van al haar inwoners te vergroten. Maar dat gaat zeker niet vanzelf….. Daarom… Spreek je uit, draag bij, maak contact en het stadsleven wordt vast en zeker (nog) een stuk leuker!

Literatuur

Bormans, L. (2010). Geluk, The World Book of Happiness. Tielt: Lanno Uitgeverij nv.

Montgomery, C. (2013). The Happy City. New York: Farrar Straus and Giroux.

Soetenbroek, F. (2015). Blog: Valt geluk in de stad te sturen? Op: www.deruimtemaker.nl

Soetenbroek, F. (2014). Blog: We hebben goud in handen met het idee van een gelukkige stad. Op: www.deruimtemaker.nl

Steenhuis, P. H. (2015). Het leven is niet leuk als je je mond houdt. Amsterdam: Uitgeverij Boom.

Van DitmarsA. (2015). Interview met Marli Huijer. In: Filosofie Magazine, april 2015, leergang 23.